In de Democratische Republiek Congo beperkt het beroep van advocaat zich niet tot pleiten voor een rechtbank. In een context die gekenmerkt wordt door ongelijkheid in de toegang tot justitie en aanzienlijke structurele uitdagingen, staan advocaten vaak in de frontlinie om de rechten van de meest kwetsbare bevolkingsgroepen te verdedigen.
Voor Dominique Kamuandu, advocaat en thematisch en strategisch coördinator bij ASF sinds meer dan twintig jaar, gaat de rol van een advocaat veel verder: die van een geëngageerde actor, in het hart van de dynamieken van verandering en democratisering van het land.
Welke plaats nemen advocaten in de DRC in bij de bevordering van toegang tot justitie?
Advocaten helpen de afstand tussen het recht en de bevolking te verkleinen. In een omgeving waar het recht vaak als complex en ontoegankelijk wordt ervaren, is hun aanwezigheid essentieel. Zij begeleiden, adviseren en verdedigen rechtzoekenden en maken justitie tegelijk begrijpelijker en toegankelijker.
Daarnaast dragen zij ertoe bij burgers dichter bij de gerechtelijke instellingen te brengen, in een context waar het vertrouwen in justitie fragiel blijft.
Hoe verloopt de relatie tussen advocaten en het middenveld in de DRC? Is samenwerking tussen deze twee werelden gebruikelijk?
Ja, absoluut. In de DRC worden veel organisaties uit het maatschappelijk middenveld die actief zijn in de verdediging van mensenrechten geleid en/of gedragen door advocaten. Veel advocaten zijn, naast juridische professionals, ook geëngageerde maatschappelijke actoren.
ASF heeft overigens intensief met hen samengewerkt om deze dimensie van hun engagement te versterken. Bij ASF geloven we dat de rol van een advocaat niet beperkt blijft tot technische of betaalde dienstverlening: dankzij hun vaardigheden en expertise kunnen zij ook bijdragen aan de bevordering van toegang tot justitie, fundamentele rechten en de rechtsstaat.
Advocaten zijn niet de enige actoren waarmee ASF samenwerkt. De organisatie werkt ook samen met paralegals, die juridische eerstelijnsbijstand verlenen, evenals met mensenrechtenverdedigers.
Deze laatsten spelen een essentiële rol: zij geven een stem aan degenen die niet altijd gehoord kunnen worden. Vaak lokaal verankerd beschikken zij over een diepgaande kennis van de realiteit en de noden van de bevolking. Hen ondersteunen is dan ook een bijzonder doeltreffende manier om de promotie en bescherming van mensenrechten te versterken.
Hun engagement stelt hen echter bloot aan risico’s. In die context spelen advocaten een sleutelrol door hun verdediging op zich te nemen en hen juridische ondersteuning te bieden.
Concreet, welke ondersteuning biedt ASF aan advocaten in de DRC en welke plaats nemen zij in binnen het werk van de organisatie?
Sinds het begin van haar activiteiten in de DRC plaatst ASF advocaten centraal in haar werking. De organisatie werkt aan het versterken van hun capaciteiten, onder meer via opleidingen en begeleiding op maat van hun behoeften, om toegang tot kwaliteitsvolle juridische dienstverlening te garanderen, ook voor de meest kwetsbare personen.
Maar naast opleidingen wordt ook een verandering van praktijken nagestreefd. Toegang tot justitie begint niet in de rechtbank: ze begint met toegang tot informatie en kennis van rechten. Daarom moedigt ASF advocaten aan om lokale actoren in afgelegen gebieden te ondersteunen en rechtstreeks naar slachtoffers en gemeenschappen toe te gaan. Dit werk buiten de rechtbanken helpt justitie dichter bij bevolkingsgroepen te brengen die ver van stedelijke centra wonen.
Vanuit dat perspectief spelen advocaten een essentiële rol om mensen beter inzicht te geven in hun rechten en hen in staat te stellen deze rechten effectief uit te oefenen. Dankzij de advocaten die binnen verschillende programma’s worden ingezet, heeft ASF sinds haar start in de DRC in 2002 talrijke mensen kunnen sensibiliseren over hun rechten en over de mogelijkheden om toegang te krijgen tot justitie.
Wat zijn vandaag de belangrijkste uitdagingen waarmee advocaten in de DRC worden geconfronteerd?
De uitdagingen zijn talrijk. De eerste houdt verband met de werking van het gerechtelijk systeem zelf. Er bestaan aanzienlijke disfuncties, waaronder corruptieproblemen, die het vertrouwen van de bevolking kunnen ondermijnen, ook tegenover advocaten.
Daarnaast is er een grote uitdaging op het vlak van opleiding. Hoewel de situatie evolueert, beschikken veel jonge advocaten niet altijd over de noodzakelijke basis om hun beroep in goede omstandigheden uit te oefenen. Permanente vorming blijft daarom essentieel.
Daarbovenop komen belangrijke economische moeilijkheden: een groot deel van de bevolking beschikt niet over de middelen om een advocaat te betalen. Hoewel de DRC over de nodige wettelijke teksten beschikt, financiert de staat nog steeds geen enkel systeem van juridische bijstand in het land. Dat plaatst advocaten in precaire situaties en beperkt hun mogelijkheden om hun beroep correct uit te oefenen.
Tot slot blijven er structurele obstakels bestaan: de immense omvang van het grondgebied, het gebrek aan rechtbanken in bepaalde gebieden en de sterke concentratie van advocaten in de grote steden. In sommige regio’s blijft toegang tot een advocaat uiterst beperkt.
