ASF en Inanga presenteren een nieuwe studie over gemeenschapspraktijken op het gebied van lokale justitie in de Centraal-Afrikaanse Republiek. De studie werd uitgevoerd in het kader van het project Justice Nzoni – fango ngbanga na beafrica, gefinancierd door de Europese Unie. Ze wil een beter inzicht bieden in de werkelijke mechanismen waarmee mensen toegang krijgen tot justitie en toekomstige acties van actoren die op dit terrein actief zijn helpen oriënteren.
Het onderzoek wordt op donderdag 25 juni 2026 tijdens een webinar gepresenteerd.
Een meervoudige, hybride lokale justitie, diep verankerd in sociale realiteiten
De studie brengt een centrale realiteit aan het licht: in de Centraal-Afrikaanse Republiek verloopt toegang tot justitie niet uitsluitend via de staatsrechtbanken. In het dagelijks leven is een veelheid aan actoren betrokken bij de regulering van conflicten: wijk- en dorpshoofden, traditionele leiders, defensie- en veiligheidsdiensten, religieuze leiders, middenveldorganisaties, vrouwenverenigingen, administratieve autoriteiten en gerechtelijke actoren.
Deze actoren handelen niet altijd volgens strikte juridische categorieën. Geschillen worden vaak benaderd op basis van hun ernst, hun mogelijke sociale impact of het risico dat zij escaleren tot geweld. De prioriteit is dan ook niet altijd om een geschil te “beslechten”, maar vaak om het te stabiliseren, escalatie te voorkomen en de sociale cohesie te bewaren.
Deze benadering nodigt uit om de klassieke tegenstelling tussen staatsjustitie en zogenaamde traditionele justitie te overstijgen. Lokale justitie verschijnt veeleer als een hybride, pragmatisch en relationeel systeem, waarin verschillende normatieve kaders naast elkaar bestaan: staatsrecht, persoonlijke ervaring, religieuze referenties, gezond verstand, sociale praktijken en principes van verzoening.
Lokale chefs in het hart van de sociale regulering
Onder de bestudeerde actoren nemen wijk- en dorpshoofden een centrale plaats in. Hun rol beperkt zich niet tot geschillenbeslechting in strikte zin. Zij vervullen ook functies van preventie, luisteren, signaleren, doorverwijzen en bemiddelen tussen gemeenschappen en instellingen.
De studie benadrukt echter dat deze chefs niet kunnen worden herleid tot eenvoudige administratieve tussenpersonen, noch tot autonome gewoonterechtelijke autoriteiten. Hun legitimiteit berust op hun nabijheid tot de bevolking, hun permanente aanwezigheid, hun vermogen om spanningen te ontmijnen en hun erkenning door zowel de gemeenschappen als bepaalde instellingen.
Deze tussenpositie vormt tegelijk hun kracht en hun kwetsbaarheid. Zij worden vaak aangesproken, maar beschikken over onvoldoende begeleiding, opleiding en ondersteuning.
Een diversiteit aan actoren, tussen complementariteit en spanningen
De studie toont ook aan dat andere actoren een belangrijke rol spelen binnen lokale justitiemechanismen.
Traditionele leiders treden vooral op in situaties met een hoog crisisrisico, met name bij intercommunautaire conflicten, grondconflicten of conflicten rond transhumance. Religieuze actoren vormen, vooral binnen bepaalde gemeenschappen, belangrijke morele en normatieve referentiepunten. Verenigingen, in het bijzonder vrouwenorganisaties, spelen een essentiële rol in begeleiding, belangenbehartiging en tegenmacht, vooral rond gendergerelateerd geweld, weduwschap en erfeniskwesties.
De binnenlandse veiligheidsdiensten vullen op hun beurt vaak een operationele leemte op door snel te reageren op conflicten. Hun interventies kunnen echter ook gepaard gaan met problematische praktijken, zoals willekeurige arrestaties of het vragen van geld voor procedures.
Tot slot maken ook gerechtelijke actoren zelf deel uit van dit lokale justitielandschap. Staatsjustitie wordt tegelijk gezien als een laatste toevlucht en als een verre, dure of onvoorspelbare instelling. In de praktijk dragen magistraten ook bij tot het afbakenen van de grenzen tussen wat lokaal kan worden behandeld en wat noodzakelijkerwijs voor de formele justitie moet worden gebracht.
Verschillende realiteiten naargelang het grondgebied
De studie, uitgevoerd in Bangui, de hoofdstad, en haar randgebieden, evenals in Bambari en Bouar, brengt belangrijke regionale verschillen aan het licht. Die verschillen tonen hoe sterk lokale justitiepraktijken worden gevormd door de specifieke realiteiten van elk gebied.
In Bangui lijkt de wisselwerking tussen lokale chefs, veiligheidsdiensten en rechtbanken dichter en sterker gestructureerd. In Bambari komt de chef duidelijker naar voren als een spilfiguur van de lokale orde, op het kruispunt van veiligheids- en justitiekwesties; ook de spanningen met officieren van gerechtelijke politie zijn er explicieter. In Bouar wijst de studie op sterkere kritiek op de bemiddeling door chefs, met name wegens risico’s op favoritisme, en op een meer gestructureerde rol voor verenigings- en religieuze platforms.
Bestaande praktijken versterken, omkaderen en coördineren
Een van de belangrijkste lessen van de studie is dat deze diversiteit aan actoren en deze regionale verschillen vereisen dat antwoorden worden aangepast aan de lokale realiteiten, in plaats van uniforme oplossingen toe te passen op het hele grondgebied.
De bestaande lokale praktijken worden door de bevolking gebruikt en vervullen essentiële functies op het vlak van preventie, doorverwijzing en regulering.
Tegelijk kunnen zij ook machtsverhoudingen reproduceren, bepaalde personen blootstellen aan onrechtvaardige beslissingen of ertoe leiden dat feiten die onder de formele justitie zouden moeten vallen lokaal worden behandeld, met name in strafzaken.
De uitdaging bestaat er dus niet in deze praktijken te ontkennen of te idealiseren, maar om ze ernstig te nemen en beter te begrijpen, zodat ze kunnen worden ondersteund, omkaderd en gecoördineerd met het formele gerechtelijke systeem. Dit veronderstelt onder meer het versterken van de capaciteiten van actoren in de nabijheid van de bevolking, het verduidelijken van ieders rol, het creëren van dialoogruimtes tussen lokale en gerechtelijke actoren, en het beter beschermen van de rechten van de meest kwetsbare personen.
