Dit artikel maakt deel uit van het jaarverslag 2025 van ASF
In 2025 vonden in verschillende steden in Marokko mobilisaties plaats onder impuls van Generatie Z. De jongeren kwamen op voor betere sociaaleconomische omstandigheden, betere toegang tot openbare diensten en een sterkere burgerparticipatie. Deze mobilisaties leidden tot arrestaties en gerechtelijke procedures tegen jonge demonstranten.
In deze context mobiliseerde ASF zijn netwerk van advocaten via zijn mechanismen voor juridische bijstand om juridische ondersteuning te bieden aan de gearresteerde jongeren. Deze tussenkomst maakte het mogelijk hun toegang tot juridische verdediging te waarborgen, de lopende procedures op te volgen en de omstandigheden waarin deze vervolgingen plaatsvonden te documenteren.
Ervaringen bekijken vanuit een genderperspectief
Uit de analyse van de dossiers die in het kader van deze juridische bijstand werden behandeld, bleek al snel dat er dynamieken speelden die verder gingen dan de mobilisaties zelf.
Door een intersectionele benadering te hanteren, stelde ASF vast dat jonge vrouwen die aan deze mobilisaties deelnamen, werden blootgesteld aan specifieke vormen van druk. Naast gerechtelijke vervolging wijzen hun ervaringen op mechanismen waarbij zij zowel vanwege hun engagement als vanwege hun genderidentiteit het doelwit worden.
Sommigen werden al vóór de bijeenkomsten gearresteerd op basis van hun vermeende deelname. Anderen werden vervolgd op basis van ruim geformuleerde strafrechtelijke kwalificaties die werden toegepast op vreedzame vormen van mobilisatie.
Deze situaties weerspiegelen een bredere realiteit: de deelname van jonge vrouwen aan het publieke leven blijft onderhevig aan een combinatie van juridische beperkingen, sociale druk en symbolische delegitimering.
Een structureel partnerschap met de Groupe des jeunes femmes pour la démocratie
Om deze analyse verder uit te diepen, versterkte ASF zijn documentatiewerk in samenwerking met de Groupe des jeunes femmes pour la démocratie (JFD).
De JFD-groep zet zich in voor de participatie van jonge vrouwen aan het publieke leven en werkt concreet aan het wegnemen van obstakels die hun engagement belemmeren. De organisatie wil de discriminatie waarmee zij worden geconfronteerd zichtbaarder maken, hun handelingsvermogen versterken, bewustzijn creëren over hun situatie en pleiten voor omstandigheden waarin zij volwaardig aan het publieke leven kunnen deelnemen.
Dankzij het partnerschap met de JFD-groep kon de analyse sterker worden verankerd in de dagelijkse realiteit van deze vrouwen, kon de documentatie van schendingen worden versterkt en konden ervaringen van vrouwelijke activisten die vaak worden gemarginaliseerd of onzichtbaar gemaakt, beter onder de aandacht worden gebracht.
De gedocumenteerde gevallen tonen aan dat de uitgeoefende druk niet beperkt blijft tot het gerechtelijke domein. Ze maakt deel uit van een breder geheel van mechanismen, waaronder lastercampagnes, sociale stigmatisering en aanvallen op de reputatie of het privéleven van vrouwelijke activisten.
Beperkingen die de toestand van de civiele ruimte blootleggen
De gegevens uit de juridische bijstand en het documentatiewerk wijzen op dynamieken die individuele situaties overstijgen en rechtstreeks vragen oproepen over de omstandigheden waarin de civiele ruimte in Marokko kan functioneren.
Wanneer vormen van burgerparticipatie — mobilisatie, online meningsuiting of collectief engagement — door een strafrechtelijke bril worden bekeken, dreigt de grens tussen legitieme meningsuiting en strafbaar gedrag te vervagen. Het strafrecht is dan niet langer uitsluitend een instrument om gedrag te reguleren, maar wordt de facto ook een middel om publieke meningsuiting te reguleren.
Deze ontwikkeling creëert een blijvende juridische onzekerheid. Ze leidt niet alleen tot individuele sancties, maar draagt ook bij aan een breder afschrikkend effect. Zo worden de grenzen van wat gezegd en in vraag gesteld kan worden opnieuw afgebakend, in het bijzonder voor degenen die het meest aan druk worden blootgesteld.
Voor vrouwelijke mensenrechtenverdedigers krijgen deze beperkingen een specifieke dimensie. De waargenomen mechanismen beperken zich niet tot gerechtelijke vervolging. Ze gaan gepaard met strategieën van delegitimering die gericht zijn op hun identiteit, moraliteit of gedrag en die het debat van het politieke naar het sociale domein verschuiven.
Deze verschuiving is niet onschuldig. Ze maakt het mogelijk om engagement in diskrediet te brengen door het voor te stellen als een schending van sociale normen in plaats van als een legitieme bijdrage aan het democratische debat. Zo vormt ze een informele maar bijzonder doeltreffende manier om de deelname van vrouwen aan het publieke leven te reguleren.
Deze dynamieken hebben gevolgen die veel verder reiken dan individuele ervaringen. Ze beïnvloeden de omstandigheden waarin vrouwen zich al dan niet kunnen engageren, zich kunnen uitspreken en collectieve eisen naar voren kunnen brengen.
In die zin is de situatie van vrouwelijke mensenrechtenverdedigers geen sectorspecifieke kwestie. Ze vormt een structurele indicator van de toestand van de civiele ruimte: wanneer bepaalde stemmen worden ontmoedigd, gedelegitimeerd of aan specifieke vormen van druk worden blootgesteld, wordt het vermogen van het democratische debat om de diversiteit aan maatschappelijke ervaringen te weerspiegelen zelf verzwakt.
Handelen om te beschermen en zichtbaar te maken
De mobilisaties van 2025 bevestigden de noodzaak om juridische bijstand, documentatie en belangenbehartiging met elkaar te verbinden.
Via zijn mechanismen voor juridische bijstand zet ASF zich in om de toegang tot justitie te waarborgen voor mensen die vanwege hun engagement worden vervolgd. Via zijn partnerschappen, in het bijzonder met de JFD-groep, draagt de organisatie bij aan het zichtbaar maken van realiteiten die vaak onderbelicht blijven en aan een beter begrip van de dynamieken die de civiele ruimte beïnvloeden.
Door bijzondere aandacht te besteden aan de ervaringen van geëngageerde vrouwen, bevestigt ASF opnieuw zijn inzet voor de bevordering van de mensenrechten en de bescherming van een open civiele ruimte waarin de meest kwetsbare stemmen zich kunnen blijven uitspreken.
